Muzeum Regionalne w Zamku Człuchów

Muzeum Regionalne w Człuchowie zajmuje wnętrza gotyckiego zamku krzyżackiego, który pod względem wielkości ustępował niegdyś jedynie Malborkowi. To miejsce, gdzie historia regionu spotyka się z imponującą architekturą obronną – na trzech hektarach wznosił się kiedyś potężny kompleks z przedzamczami i Zamkiem Wysokim. Dziś z tej potęgi pozostała wysoka wieża i fragment murów, ale to wystarczy, żeby poczuć skalę krzyżackiej warowni.

Krzyżacka forteca nad jeziorami

Zamek w Człuchowie powstawał przez ponad pół wieku – budowę rozpoczęto po 1312 roku, a zakończono około 1365 roku. Krzyżacy wybrali to miejsce nieprzypadkowo. Warownia miała chronić południową granicę państwa zakonnego i kontrolować szlak między krajami niemieckimi a Prusami.

Założenie składało się z czterech części. Centralny Zamek Wysoki o boku 47,5 metra otaczały trzy przedzamcza, każde mogące funkcjonować jako samodzielny punkt obronny. Między nimi biegły fosy wypełnione wodą, a komunikację zapewniały mosty zwodzone. W przedzamczach trzymano konie, mieścił się arsenał broni palnej i kusz, warsztaty, spichlerze. Całość zapewniała załodze pełną niezależność.

Zamek był siedzibą dwóch wielkich mistrzów zakonu – Ulricha von Jungingena i Konrada von Wallenrode. Przez Człuchów przejeżdżali goście zakonni zmierzający do głównych ośrodków krzyżackich – to tutaj wielu z nich po raz pierwszy stykało się z potęgą państwa krzyżowców.

Wojska polskie dwukrotnie próbowały zdobyć twierdzę – w 1414 i 1433 roku, bezskutecznie. Dopiero podczas wojny trzynastoletniej zamek przeszedł w polskie ręce i pozostał przy Koronie aż do rozbiorów. Bliskość jezior czyniła go trudnym do zdobycia. Po I rozbiorze Polski Prusacy rozpoczęli systematyczną rozbiórkę – materiał z murów posłużył do odbudowy miasta po pożarze. Dopiero w 1811 roku specjalne rozporządzenie o ochronie ruin zatrzymało dewastację.

Od izby muzealnej do nowoczesnej placówki

Początki muzealnictwa w Człuchowie sięgają 1911 roku, kiedy starosta utworzył izbę muzealną w budynku starostwa. Oficjalne Muzeum Regionalne otwarto w 1927 roku – prezentowano w nim zabytki archeologiczne, makietę zamku, wyroby miejscowych rzemieślników, broń. W czasie II wojny światowej zbiory uległy zniszczeniu i rozproszeniu.

Powojenną reaktywację zawdzięcza muzeum grupie entuzjastów, którzy w 1963 roku założyli Towarzystwo Miłośników Ziemi Człuchowskiej. Po latach starań, 2 stycznia 1976 roku powołano Muzeum Regionalne z siedzibą w zabytkowym dworze. Dopiero od 2 maja 2013 roku muzeum przeniosło się do zamku – miejsca, które naturalnie łączy ekspozycję z historyczną przestrzenią.

Co zobaczysz w muzeum

Zwiedzanie zaczyna się od parteru, gdzie w gablotach prezentowane są różne eksponaty. Dział archeologiczny to najstarsza historia ziemi człuchowskiej – zabytki z badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym w rejonie jezior Krępsko i Szczytno, znaleziska z cmentarzysk kultury pomorskiej sprzed ponad dwóch tysięcy lat. Sporo eksponatów pochodzi z wykopalisk na samym wzgórzu zamkowym.

Dział etnograficzny skupia się na kulturze materialnej kaszubskich Gochów z okolic obecnej gminy Lipnica. Zbiory numizmatyczne, militaria, przedmioty codziennego użytku – muzeum gromadzi wszystko, co związane z przeszłością Człuchowa i regionu.

Podczas zwiedzania warto obejrzeć film o historii zamku. Pokazuje, jak wyglądała warownia w czasach świetności i jak zmieniała się przez wieki. To dobry punkt wyjścia przed dalszą eksploracją.

Dziedziniec, piwnice i odkryte mury

Z poziomu minus jeden wychodzi się na zamkowy dziedziniec. To jedna z najmocniejszych stron tego miejsca. Podczas prac archeologicznych odkopano piwnice i odnaleziono około 200 tysięcy eksponatów. Dziś po dziedzińcu można chodzić dzięki przeszklonym i siatkowanym platformom oraz schodom – widać pod stopami odkryte fundamenty i fragmenty murów. To wrażenie, jakby zwiedzać zamek na dwóch poziomach jednocześnie.

Prace archeologiczne trwały wiele lat i pozwoliły odsłonić układ pomieszczeń piwnicznych oraz zrozumieć konstrukcję całego założenia zamkowego.

Wieża widokowa – punkt kulminacyjny wizyty

Wieża zamkowa ma 46 metrów wysokości i to właśnie wejście na jej szczyt stanowi najlepszą część zwiedzania. Na górę prowadzą dwie drogi – oryginalne, wąskie i strome ceglane schody (uwaga na niski strop i duży kąt nachylenia) oraz winda dla osób starszych i z niepełnosprawnościami. Schodzenie możliwe jest tylko windą lub innymi schodami – te ceglane służą wyłącznie do wchodzenia.

Widok z wieży rozciąga się na miasto, lasy, jeziora i okoliczne wzgórza. Na platformie widokowej stoją zbroje – rycerza krzyżackiego i polskiego husarza – które robią wrażenie zwłaszcza na młodszych zwiedzających. Powiewająca na szczycie biało-czerwona flaga dodaje całości charakteru.

Zwiedzanie zajmuje około 45 minut bez audioprzewodnika, z nim można poświęcić godzinę lub więcej. Muzeum jest zadbane, czyste, w większości dostępne dla wózków inwalidzkich. Na terenie obiektu znajduje się toaleta.

Dla kogo to miejsce

Muzeum spodoba się przede wszystkim miłośnikom historii średniowiecza i architektury obronnej. Rodziny z dziećmi znajdą tu coś dla siebie – wieża, zbroje, możliwość chodzenia po platformach nad odkrytymi murami. Niemniej warto wiedzieć, że wystawy nie są szczególnie interaktywne, więc małe dzieci mogą się nudzić. Dzieci i młodzież do 13 lat mogą wchodzić tylko pod opieką osób dorosłych.

Osoby starsze i z problemami zdrowotnymi powinny zachować ostrożność przy wchodzeniu na wieżę, choć dostępność windy to duży plus. Osoby niepełnosprawne powinny zwiedzać wieżę z opiekunem.

Audioprzewodnik dostępny jest w języku polskim, angielskim i niemieckim, a także w wersji dla rodzin po polsku. Kosztuje 4 złote. Można też zwiedzać z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji – warto rozważyć tę opcję, bo z samych wystaw nie zawsze da się wyciągnąć pełen kontekst historyczny.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Ceny biletów:

• Bilet normalny: 12 zł
• Bilet ulgowy: 8 zł
• Audioprzewodnik: 4 zł
• Wtorki – wstęp bezpłatny na wystawy stałe

Godziny otwarcia:

• 1 października – 30 kwietnia: poniedziałek-piątek 8:00-16:00
• 1 maja – 30 września: wtorek-niedziela 10:00-18:00

Adres i kontakt:
Muzeum Regionalne w Człuchowie
ul. Kościelna 8
77-300 Człuchów
Tel./fax: +48 59 822 44 03
Kasa biletowa/rezerwacja: +48 660 881 595

Jak dojechać: Zamek znajduje się w centrum Człuchowa przy ulicy Kościelnej, tuż obok Parku Luizy. Z parku prowadzi szeroka kładka nad bagnami wprost do centrum miasta. Dojazd samochodem z Chojnic zajmuje około 30 minut, z Słupska niecałą godzinę. Parking znajduje się w pobliżu zamku.

Z zamkiem sąsiaduje Park Luizy – warto przeznaczyć dodatkowe pół godziny na spacer alejkami i przejście malowniczą kładką nad bagnami.

Muzeum Regionalne w Zamku Człuchów to nie tylko ekspozycja zabytków, ale przede wszystkim możliwość obcowania z autentyczną przestrzenią krzyżackiej warowni. Odkryte mury, potężna wieża, widoki na pojezierze – to wszystko składa się na doświadczenie, które wykracza poza standardowe zwiedzanie muzeum. Warto tu zajrzeć jadąc przez Pomorze, zwłaszcza jeśli interesuje cię historia państwa krzyżackiego i średniowieczna architektura obronna.